على زمانى قمشه اى

439

هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )

كاربرد نماد در جبر تقريبا همهء آثار مهم جبرى دوران اسلامى به زبان متعارف نوشته شده‌اند و هيچ كوششى براى نمادگذارى در آنها ديده نمىشود . تنها استثنا برخى از آثارى است كه در قرن‌هاى هشتم تا دهم در غرب اسلامى تأليف شده است . غالب اين آثار شروح تلخيص اعمال الحساب ابن بنّا هستند . ابن قنفذ رياضيدان الجزايرى ( متوفى 810 ) در حطّ النقاب على وجه عمل الحساب خود كه شرحى است بر تلخيص ابن بنّا ، براى برخى از اصطلاحات جبرى صورت مختصرى اختيار كرده است . وى شىء را به « ش » و « مال » را به « م » و « كعب » را به « ك » و « مال مال » را به « م م » نشان داده و براى تساوى نيز حرف « ل » را برگزيده است . يكى ديگر از علماى قرن هشتم به نام يعقوب بن ايوب بن عبد الواحد نيز از همين نشانه‌هاى ابن قنفذ استفاده كرده است . اين‌گونه نمادگذارى در كشف الجلباب عن علم الحساب قلصادى ( متوفى 891 ) و كشف الاسرار عن وضع حروف الغبار او ، كه خلاصه‌اى است از كشف الجلباب ، به‌كاررفته‌است . قلصادى اين‌گونه نمادگذارى را در شرح تلخيص اعمال الحساب خود نيز به كار برده است . با اين نمادگذارى ، فى المثل معادلهء 8 x 4 - 16 x 364 x 2 به‌صورت در مىآيد م م ك م 8 ل 16 64 درمىآيد . اين‌گونه خلاصه‌نويسى در بغية الطلاب فى شرح منية الحسّاب ابن غازى مكناسى ( متوفى 919 ) ، كه شرحى است به نثر بر منظومهء رياضى مؤلف ، هم ديده مىشود . ظاهرا اين‌گونه استفاده از علامات تنها در غرب